BHXH Thấp, Lương Net Cao: Thỏa Thuận "Có Lợi Cho Nhau" Hôm Nay Có Thể Là Khoản Nợ Ngày Mai
Nhiều CEO, CFO, Giám đốc kinh doanh nhận 80–120 triệu/tháng nhưng chỉ đóng BHXH thấp trên 7–10 triệu. Tìm hiểu vì sao cấu trúc này là khoản nợ chưa đến hạn, rủi ro với người lao động và doanh nghiệp, cùng dấu hiệu cần rà soát ngay.
Cấu trúc lương "khôn ngoan" hay khoản nợ chưa đến hạn?
Trong nhiều doanh nghiệp, một thỏa thuận ngầm vẫn tồn tại: nhân sự cấp cao như CEO, CFO hay Giám đốc kinh doanh nhận mức thu nhập thực lãnh từ 80 đến 120 triệu đồng mỗi tháng, nhưng mức đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) chỉ tính trên 7 đến 10 triệu đồng. Nghe qua, đây có vẻ là cách làm khôn ngoan. Người lao động nhận lương net cao, doanh nghiệp giảm chi phí. Cả hai bên đều thấy "có lợi".
Thực tế, BHXH thấp trong khi thu nhập cao không phải là một khoản tiết kiệm. Đó là một khoản nợ, chỉ là chưa đến hạn thanh toán. Và khi đến hạn, cả người lao động lẫn doanh nghiệp đều có thể phải trả một cái giá lớn hơn rất nhiều so với những gì từng "tiết kiệm" được.
Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu vì sao cấu trúc BHXH thấp lại tồn tại, ai thực sự chịu rủi ro, những dấu hiệu cần rà soát ngay và hướng đi đúng luật để doanh nghiệp vẫn hợp lý về tài chính.
I. Vì sao lại có cấu trúc lương net cao, BHXH thấp?
Cơ chế của cấu trúc này khá đơn giản. Thay vì đưa toàn bộ thu nhập vào tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, doanh nghiệp tách thu nhập thành hai phần:
- Lương cơ bản (đóng BHXH): được đặt ở mức thấp.
- Các khoản còn lại: phụ cấp linh hoạt, thưởng dự án, khoán công tác phí... và không tính đóng bảo hiểm.
Với cách làm này, người lao động nhận được thu nhập ròng cao. Doanh nghiệp tiết kiệm được khoản đóng BHXH thuộc phần của người sử dụng lao động, ở mức khoảng 17% trên phần lương được tách ra. Cả hai phía đều cảm thấy có lợi.
Tuy nhiên, đó chỉ là lợi ích ngắn hạn, đổi bằng rủi ro dài hạn mà nhiều người chưa nhìn thấy.
II. Ai thực sự chịu rủi ro khi BHXH thấp?
1. Rủi ro đối với người lao động
Lương hưu, trợ cấp thất nghiệp, chế độ ốm đau, thai sản và nhiều quyền lợi khác đều được tính trên mức đóng BHXH thực tế, không phải trên thu nhập thực nhận. Hãy hình dung một CEO nhận 100 triệu đồng mỗi tháng nhưng đóng BHXH trên mức 10 triệu đồng. Sau 15 đến 20 năm cống hiến, khi nghỉ hưu, mức lương hưu nhận được có thể chỉ ngang với một nhân viên văn phòng bình thường.
Nói cách khác, người lao động đang đánh đổi bảo đảm tài chính lúc về già để lấy thêm chút thu nhập ròng trước mắt, thường mà không nhận thức đầy đủ điều đó.
2. Rủi ro đối với doanh nghiệp
Cơ quan BHXH hiện đang đối chiếu dữ liệu quyết toán thuế thu nhập cá nhân (TNCN) với mức đóng bảo hiểm. Khi có chênh lệch lớn giữa hai nguồn dữ liệu này, đó là dấu hiệu rủi ro và có thể dẫn đến thanh tra. Nếu bị truy thu, doanh nghiệp phải nộp đủ phần còn thiếu cho toàn bộ thời gian vi phạm, cộng thêm lãi chậm nộp và tiền phạt.
Với nhân sự cấp cao, con số tích lũy trong 5 đến 10 năm có thể lên tới hàng chục tỷ đồng. Khoản "tiết kiệm" ban đầu vì thế có thể biến thành một khoản chi lớn hơn nhiều lần, chưa kể chi phí pháp lý, thời gian xử lý và tổn thất uy tín.
.jpg)
III. Dấu hiệu BHXH thấp cần rà soát ngay
Nếu trong doanh nghiệp của bạn tồn tại những dấu hiệu dưới đây, đã đến lúc cần ngồi lại xem xét kỹ:
- ❌ Hợp đồng lao động ghi lương cơ bản dưới 20% tổng thu nhập thực tế. Đây là mức chênh lệch rất dễ thu hút sự chú ý khi bị đối chiếu.
- ❌ Phụ cấp được đặt tên mơ hồ, chẳng hạn "hỗ trợ đặc biệt", "phụ cấp linh hoạt", nhưng không có quy chế cụ thể đi kèm.
- ❌ Quyết toán thuế TNCN và mức đóng BHXH chênh lệch quá lớn, khiến hai bộ dữ liệu không thể giải trình cùng nhau.
- ❌ Người lao động không biết mức đóng BHXH của chính mình, dấu hiệu cho thấy cấu trúc lương thiếu minh bạch.
Cần lưu ý rằng theo Thông tư 10/2020/TT-BLĐTBXH, một số khoản phụ cấp được phép không tính vào mức đóng BHXH, nhưng điều kiện là phải có danh mục, tiêu chí và quy chế rõ ràng. Không phải cứ đặt tên là "phụ cấp" thì mặc nhiên được loại khỏi căn cứ đóng bảo hiểm.
IV. Vì sao rủi ro BHXH thấp ngày càng khó che giấu?
Trước đây, việc đối chiếu giữa dữ liệu thuế và dữ liệu bảo hiểm khá thủ công và rời rạc, nên nhiều chênh lệch không được phát hiện. Hiện nay, dữ liệu BHXH, thuế TNCN và hợp đồng lao động đang được số hóa và kết nối. Sự chênh lệch giữa các nguồn dữ liệu, như BHXH thấp so với thu nhập chịu thuế, có thể được phát hiện nhanh hơn rất nhiều.
Điều này có nghĩa là những cấu trúc lương từng "êm ả" trong nhiều năm hoàn toàn có thể bị đặt dưới kính lúp bất cứ lúc nào. Doanh nghiệp chủ động rà soát trước sẽ ở thế thuận lợi hơn nhiều so với việc bị động giải trình khi đã có thông báo kiểm tra.
V. Vậy doanh nghiệp và người lao động nên làm gì?
Điều quan trọng cần khẳng định: không có nghĩa là doanh nghiệp không được tối ưu chi phí nhân sự. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể làm đúng luật mà vẫn hợp lý về tài chính. Điều đó đòi hỏi việc thiết kế cơ cấu lương bài bản ngay từ đầu, thay vì vá víu sau khi đã ký hợp đồng nhiều năm.
Với doanh nghiệp
- Rà soát tỷ lệ giữa lương cơ bản và tổng thu nhập thực tế của toàn bộ nhân sự, đặc biệt nhóm quản lý cấp cao.
- Xây dựng quy chế phụ cấp rõ ràng, có danh mục, tiêu chí áp dụng và đối tượng hưởng, phù hợp Thông tư 10/2020/TT-BLĐTBXH.
- Đối chiếu nội bộ giữa hợp đồng lao động, bảng lương, tờ khai BHXH và quyết toán thuế TNCN để bảo đảm các con số nhất quán.
- Phối hợp giữa nhân sự, kế toán và pháp lý để cấu trúc lại các thỏa thuận lương không còn phù hợp, thay vì để rủi ro tích lũy thêm.
- Thiết kế lộ trình điều chỉnh hợp lý, có thể chia theo giai đoạn để cân đối chi phí nhưng vẫn tiến dần về tuân thủ.
Với người lao động
Người lao động có quyền chủ động hỏi bộ phận nhân sự hoặc cấp trên: "Mức đóng BHXH của tôi hiện là bao nhiêu? Tương ứng bao nhiêu phần trăm thu nhập thực tế của tôi?" Đó không phải câu hỏi khó, nhưng câu trả lời có thể thay đổi nhiều quyết định về tài chính cá nhân và kế hoạch nghỉ hưu.
VI. Trách nhiệm của người làm C&B trong câu chuyện BHXH thấp
Trong hầu hết trường hợp, không ai cố tình làm sai. Tuy nhiên, dù là thiếu hiểu biết hay biết mà chọn cách tiện, hậu quả pháp lý và tài chính đều như nhau. Đó là lý do người làm chính sách lương thưởng và phúc lợi (C&B) cần nhận thức rõ vai trò của mình: không chỉ thiết kế bảng lương, mà còn góp phần thiết kế tương lai tài chính của người lao động và bảo vệ sức khỏe pháp lý của doanh nghiệp.
Chủ động tư vấn cho ban lãnh đạo về rủi ro của cấu trúc BHXH thấp, kèm phương án thay thế khả thi, chính là cách người làm C&B tạo ra giá trị thực sự cho tổ chức.
Làm đúng ngay từ đầu để không phải trả giá về sau
BHXH thấp trong khi thu nhập thực tế cao là cấu trúc mang lại lợi ích ngắn hạn nhưng để lại rủi ro dài hạn cho cả hai phía: người lao động thiệt thòi về lương hưu và các chế độ bảo hiểm, còn doanh nghiệp đứng trước nguy cơ bị truy thu, phạt và tổn thất uy tín. Khi dữ liệu thuế và bảo hiểm ngày càng được kết nối, những khoản nợ ngầm này sẽ ngày càng khó tồn tại lâu dài.
Hãy bắt đầu bằng việc rà soát cơ cấu lương ngay hôm nay: kiểm tra tỷ lệ lương cơ bản, hoàn thiện quy chế phụ cấp và đối chiếu dữ liệu giữa các hệ thống. Làm đúng từ đầu luôn rẻ hơn nhiều so với việc phải sửa sai khi đã có thanh tra gõ cửa.
Khám phá ngay kho 10.000+ tài liệu và khóa học của MentaCare, hoặc trò chuyện trực tiếp với AI Chat MentaCare để nhận được câu trả lời tức thì cho bất kỳ vấn đề nhân sự nào bạn đang gặp phải — bắt đầu hành trình luôn đi trước làn sóng AI ngay hôm nay!