5 Rủi Ro Pháp Lý Doanh Nghiệp Thường Gặp Khi Thanh Tra Lao Động 2026
Nhận diện 5 rủi ro pháp lý khi thanh tra lao động 2026: sai phạm hợp đồng, BHXH, tiền lương, thời giờ làm việc và hồ sơ nhân sự. Tìm hiểu cách phòng tránh.
Một lỗi nhỏ trong hồ sơ nhân sự có thể trở thành khoản chi phí lớn khi thanh tra
Doanh nghiệp có thể đầu tư hàng tỷ đồng vào nhà xưởng, công nghệ, marketing và phát triển thị trường, nhưng đôi khi lại bỏ qua một yếu tố tưởng chừng rất cơ bản: tính tuân thủ pháp luật trong quản trị lao động.
Một hợp đồng lao động thiếu nội dung bắt buộc, một nhóm nhân viên chưa được đăng ký BHXH, mức lương đóng bảo hiểm không phản ánh đúng quy định hoặc hồ sơ chấm công không thống nhất với bảng lương. Những vấn đề này có thể tồn tại âm thầm trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, cho đến khi cơ quan có thẩm quyền kiểm tra và yêu cầu doanh nghiệp giải trình.
Năm 2026, yêu cầu rà soát tuân thủ càng cần được chú trọng khi hệ thống quy định về lao động và bảo hiểm xã hội có những thay đổi đáng kể. Đặc biệt, từ ngày 10/9/2026, Nghị định 283/2026/NĐ-CP có hiệu lực, quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội và người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Doanh nghiệp cần cập nhật quy định mới thay vì tiếp tục sử dụng các bảng kiểm hoặc tài liệu pháp lý cũ mà chưa rà soát.
Vậy 5 Rủi Ro Pháp Lý nào doanh nghiệp thường gặp khi thanh tra lao động năm 2026? Những sai sót nào liên quan đến hợp đồng lao động và BHXH có thể khiến doanh nghiệp bị xử phạt, truy thu hoặc phát sinh tranh chấp? Và HR cần chuẩn bị gì để bảo vệ doanh nghiệp trước những rủi ro này?
1. Rủi ro thứ nhất: Giao kết hợp đồng lao động sai quy định
Hợp đồng lao động (HĐLĐ) là căn cứ pháp lý quan trọng xác lập quyền và nghĩa vụ giữa người lao động và người sử dụng lao động. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp vẫn xem việc ký hợp đồng là một thủ tục hành chính, chỉ cần có chữ ký của hai bên là đủ.
Đây là một quan niệm tiềm ẩn nhiều rủi ro. Doanh nghiệp có thể giao kết hợp đồng không đúng loại, không lập hợp đồng bằng văn bản trong trường hợp pháp luật yêu cầu, thiếu các nội dung chủ yếu hoặc sử dụng phụ lục hợp đồng để sửa đổi thời hạn hợp đồng không đúng quy định.
Một tình huống thường gặp là doanh nghiệp liên tục ký hợp đồng cộng tác viên hoặc hợp đồng dịch vụ với người làm việc toàn thời gian, nhận lương định kỳ và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của doanh nghiệp. Việc đặt tên hợp đồng là “cộng tác viên” không tự động loại trừ quan hệ lao động nếu bản chất thỏa thuận đáp ứng các dấu hiệu được pháp luật xác định.
Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, người làm việc theo hợp đồng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên vẫn có thể thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, kể cả khi các bên gọi thỏa thuận bằng tên khác.
Phân tích tình huống minh họa: Một doanh nghiệp có 15 nhân viên làm việc cố định tại văn phòng, chấm công hằng ngày, nhận lương hằng tháng và chịu sự phân công của trưởng bộ phận. Tuy nhiên, doanh nghiệp chỉ ký hợp đồng cộng tác viên để tránh thực hiện một số nghĩa vụ liên quan đến quan hệ lao động. Khi kiểm tra, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét bản chất quan hệ làm việc thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hợp đồng.
Theo quy định về giao kết hợp đồng tại Nghị định 283/2026/NĐ-CP, hành vi giao kết không bằng văn bản trong trường hợp phải lập văn bản, giao kết không đúng loại hoặc không đầy đủ nội dung chủ yếu có thể bị xử phạt theo số lượng người lao động vi phạm. Mức phạt được quy định theo các nhóm từ 01–10 người đến từ 301 người trở lên; đồng thời có thể buộc doanh nghiệp giao kết đúng loại hợp đồng hoặc hoàn thiện hợp đồng bằng văn bản.
Điều HR cần làm không chỉ là kiểm tra xem từng nhân viên đã ký hợp đồng hay chưa. Quan trọng hơn, phải đối chiếu loại hợp đồng, nội dung công việc, thời hạn, mức lương, phụ cấp, thời giờ làm việc và bản chất quan hệ thực tế. Một bộ hợp đồng được chuẩn hóa và cập nhật đúng quy định sẽ giúp doanh nghiệp giảm đáng kể nguy cơ tranh chấp và xử phạt.
2. Rủi ro thứ hai: Đóng BHXH thiếu, chậm đóng hoặc trốn đóng
Đây là một trong những nhóm rủi ro có thể tạo ra hậu quả tài chính đáng kể cho doanh nghiệp. Sai sót về BHXH không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động mà còn có thể dẫn đến truy thu, tiền phải nộp bổ sung và xử phạt theo quy định.
Một số tình huống thường gặp là không đăng ký BHXH cho người lao động thuộc diện bắt buộc, đăng ký thiếu số lượng nhân sự, kê khai tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định hoặc không đóng đầy đủ số tiền đã đăng ký.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần phân biệt giữa chậm đóng và trốn đóng. Đây không đơn thuần là hai cách gọi khác nhau của cùng một hành vi. Luật BHXH 2024 đã quy định các biện pháp xử lý tương ứng, trong đó hành vi trốn đóng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn, bao gồm khả năng bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố cấu thành theo pháp luật.
Phân tích tình huống minh họa: Công ty A có 80 nhân viên thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc nhưng chỉ đăng ký cho 60 người. Một số nhân viên còn lại đã làm việc ổn định nhiều tháng, có hợp đồng và nhận lương định kỳ nhưng chưa được đưa vào danh sách tham gia. Khi rà soát, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với yêu cầu hoàn thiện hồ sơ, đóng đủ phần nghĩa vụ còn thiếu và xử lý các khoản phát sinh theo quy định.
Theo Điều 40 và Điều 41 Luật BHXH 2024, đối với hành vi chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH bắt buộc, doanh nghiệp phải đóng đủ số tiền còn thiếu và nộp thêm khoản tiền tính bằng 0,03%/ngày trên số tiền chậm đóng hoặc trốn đóng và số ngày tương ứng. Ngoài ra, doanh nghiệp còn có thể bị xử phạt hành chính; riêng hành vi trốn đóng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ điều kiện.
Nghị định 283/2026/NĐ-CP cũng quy định mức xử phạt đối với hành vi không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người tham gia BHXH bắt buộc sau thời hạn luật định. Với hành vi trốn đóng, mức phạt được xác định theo tỷ lệ phần trăm trên tổng số tiền trốn đóng, đồng thời áp dụng biện pháp buộc đóng đủ và khoản tiền tính theo mức 0,03%/ngày trong trường hợp tương ứng.
Điểm HR cần đặc biệt lưu ý là không nên chỉ đối chiếu tổng số tiền chuyển cho cơ quan BHXH. Cần kiểm tra đồng thời danh sách lao động, hợp đồng, mức lương làm căn cứ đóng, thời điểm phát sinh nghĩa vụ và dữ liệu đóng thực tế. Sai lệch giữa các nguồn dữ liệu có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm.
👉 Đăng ký tìm hiểu Gói Chuẩn Luật tại đây: https://mentacare.net/goi-chuan-luat
3. Rủi ro thứ ba: Sai phạm về tiền lương, làm thêm giờ và các khoản phụ cấp
Tiền lương là nội dung nhạy cảm trong quan hệ lao động vì ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động. Một chính sách lương thiếu minh bạch hoặc cách tính không thống nhất có thể dẫn đến khiếu nại, tranh chấp và xử phạt.
Các lỗi thường gặp gồm trả lương không đúng hạn, trả thiếu tiền lương theo thỏa thuận, tính sai tiền lương làm thêm giờ, không bảo đảm chế độ làm việc ban đêm hoặc khấu trừ lương trái quy định. Ngoài ra, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro khi thang lương, bảng lương, định mức lao động và quy chế thưởng không được xây dựng, công khai hoặc thực hiện đúng yêu cầu pháp luật.
Tình huống minh họa: Công ty B quy định mức lương cơ bản trong hợp đồng là 8 triệu đồng/tháng, ngoài ra có khoản phụ cấp và khoản bổ sung khác. Tuy nhiên, khi tính tiền làm thêm giờ, bộ phận C&B chỉ căn cứ vào một mức lương thấp hơn mà chưa đối chiếu đúng cơ sở tính theo quy định. Trong nhiều tháng, sai lệch nhỏ tích lũy thành khoản tiền đáng kể đối với một nhóm nhân viên.
Khi kiểm tra, doanh nghiệp có thể phải giải trình cách xây dựng tiền lương, bảng chấm công, bảng tính lương, quy chế trả lương và chứng từ thanh toán. Nếu phát hiện trả thiếu, doanh nghiệp có thể phải thanh toán bổ sung và chịu chế tài tương ứng.
Nghị định 283/2026/NĐ-CP quy định xử phạt đối với các hành vi vi phạm về tiền lương, trong đó mức phạt phụ thuộc vào tính chất vi phạm và số lượng người lao động bị ảnh hưởng. Các hành vi như trả lương không đúng hạn, trả không đủ tiền lương theo thỏa thuận hoặc không trả đủ tiền làm thêm giờ cần được rà soát kỹ.
Để hạn chế rủi ro, HR cần bảo đảm sự thống nhất giữa hợp đồng lao động, quy chế lương thưởng, dữ liệu chấm công, bảng lương và chứng từ chi trả. Đặc biệt, các khoản phụ cấp, bổ sung và điều kiện hưởng cần được quy định rõ ràng, tránh tình trạng mỗi bộ phận áp dụng một cách hiểu khác nhau.
.jpg)
4. Rủi ro thứ tư: Vi phạm quy định về thời giờ làm việc, nghỉ ngơi và an toàn lao động
Doanh nghiệp có thể chú trọng doanh thu và tiến độ mà chưa kiểm soát đầy đủ thời giờ làm việc, làm thêm giờ, nghỉ giữa ca, nghỉ hằng tuần hoặc các điều kiện an toàn tại nơi làm việc.
Trong một số ngành nghề, việc tăng ca thường xuyên được xem như giải pháp để đáp ứng đơn hàng. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát giới hạn làm thêm, không có sự thỏa thuận theo quy định hoặc không thanh toán đúng chế độ, doanh nghiệp có thể phát sinh vi phạm.
Tình huống minh họa: Một nhà máy thường xuyên yêu cầu công nhân làm thêm để kịp tiến độ giao hàng. Bộ phận nhân sự chỉ lưu bảng chấm công tổng hợp, không lưu đầy đủ căn cứ thể hiện sự đồng ý làm thêm của người lao động và không đối chiếu giới hạn thời gian làm thêm theo quy định. Khi kiểm tra, doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc chứng minh hoạt động tổ chức làm thêm được thực hiện đúng pháp luật.
Bên cạnh đó, rủi ro an toàn, vệ sinh lao động cũng cần được quan tâm. Doanh nghiệp có thể thiếu hồ sơ huấn luyện, đánh giá nguy cơ, kiểm tra thiết bị hoặc trang bị bảo hộ chưa phù hợp với tính chất công việc. Một sự cố lao động không chỉ ảnh hưởng đến người lao động mà còn có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý và tổn thất hoạt động.
HR cần phối hợp với bộ phận an toàn, quản lý sản xuất và quản lý trực tiếp để xây dựng hệ thống kiểm soát. Hồ sơ chấm công, lịch làm việc, đăng ký làm thêm, chứng từ trả lương và tài liệu an toàn lao động cần phản ánh đúng thực tế, không chỉ được lập để đối phó khi có đoàn kiểm tra.
5. Rủi ro thứ năm: Hồ sơ quản lý lao động thiếu, không đồng bộ và xử lý chấm dứt HĐLĐ sai quy định
Một doanh nghiệp có thể thực hiện tương đối tốt các nghĩa vụ lao động nhưng vẫn gặp khó khăn khi thanh tra nếu không lưu trữ được hồ sơ đầy đủ, nhất quán và có khả năng truy xuất.
Những tài liệu thường cần rà soát bao gồm sổ quản lý lao động, thông tin tuyển dụng, hợp đồng và phụ lục hợp đồng, quyết định điều chuyển, hồ sơ chấm công, bảng lương, hồ sơ BHXH, quy chế nội bộ và hồ sơ chấm dứt hợp đồng. Nếu dữ liệu giữa các bộ phận không thống nhất, doanh nghiệp có thể mất nhiều thời gian giải trình và khó chứng minh việc tuân thủ.
Một rủi ro khác là xử lý chấm dứt HĐLĐ không đúng quy định. Ví dụ, doanh nghiệp cho người lao động nghỉ việc nhưng không thực hiện đúng nghĩa vụ thông báo, không thanh toán đầy đủ các khoản liên quan trong thời hạn luật định hoặc chậm hoàn tất thủ tục xác nhận thời gian đóng BHXH, bảo hiểm thất nghiệp.
Theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP, các hành vi vi phạm liên quan đến quyền lợi người lao động khi chấm dứt hợp đồng, bao gồm không thanh toán đúng hạn hoặc không hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm theo quy định, có thể bị xử phạt theo số lượng người lao động bị ảnh hưởng. Do đó, một lỗi trong quy trình nghỉ việc nếu lặp lại với nhiều nhân sự có thể tạo ra rủi ro lớn hơn nhiều so với một trường hợp đơn lẻ.
HR nên xây dựng quy trình quản lý hồ sơ tập trung, quy định rõ người chịu trách nhiệm cập nhật và thời hạn hoàn thành từng thủ tục. Khi người lao động nghỉ việc, cần có checklist kiểm soát các nghĩa vụ về lương, trợ cấp, bảo hiểm, giấy tờ và bàn giao để tránh bỏ sót.
6. Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để giảm thiểu 5 rủi ro pháp lý khi thanh tra lao động 2026?
Thay vì chờ đến khi có thông báo kiểm tra mới bắt đầu tìm kiếm hồ sơ, doanh nghiệp nên chủ động thực hiện một đợt rà soát tuân thủ định kỳ. Trước tiên, cần đối chiếu toàn bộ danh sách lao động với hợp đồng và dữ liệu BHXH để xác định những trường hợp chưa được đăng ký, đăng ký sai hoặc có chênh lệch về tiền lương làm căn cứ đóng.
Tiếp theo, cần kiểm tra sự thống nhất giữa hợp đồng, quy chế lương thưởng, bảng chấm công, bảng lương và chứng từ thanh toán. Những thay đổi về chức danh, mức lương, địa điểm làm việc hoặc điều kiện lao động cần được cập nhật bằng hồ sơ phù hợp, không chỉ trao đổi qua tin nhắn hoặc thỏa thuận miệng.
Doanh nghiệp cũng cần rà soát quy trình làm thêm giờ, nghỉ ngơi, an toàn lao động và chấm dứt hợp đồng. Các biểu mẫu phải được cập nhật theo quy định hiện hành, người phụ trách cần hiểu rõ cách áp dụng và có khả năng giải trình khi cần thiết.
Đặc biệt, không nên sử dụng một bộ biểu mẫu cũ cho mọi doanh nghiệp. Mỗi tổ chức có quy mô, ngành nghề, cơ cấu lao động và cách vận hành khác nhau. Một bộ hồ sơ chuẩn cần vừa đáp ứng yêu cầu pháp lý, vừa phản ánh đúng hoạt động thực tế.
Kết luận: Đừng đợi đến khi bị thanh tra mới bắt đầu chuẩn hóa pháp lý nhân sự
5 Rủi Ro Pháp Lý nêu trên cho thấy những sai sót trong quản trị lao động thường không xuất hiện riêng lẻ. Một hợp đồng sai có thể kéo theo sai sót về BHXH. Một chính sách lương thiếu rõ ràng có thể dẫn đến tranh chấp và chênh lệch nghĩa vụ bảo hiểm. Một quy trình nghỉ việc thiếu kiểm soát có thể khiến doanh nghiệp chậm thanh toán quyền lợi và phát sinh khiếu nại.
Trong năm 2026, khi quy định xử phạt mới theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP đã có hiệu lực từ ngày 10/9/2026, doanh nghiệp càng cần chủ động cập nhật và rà soát hệ thống hồ sơ nhân sự. Tuân thủ pháp luật không nên chỉ là nhiệm vụ của HR khi có đoàn thanh tra, mà cần trở thành một phần trong hệ thống quản trị thường xuyên.
Đừng để một lỗi hợp đồng, một khoản BHXH đóng thiếu hay một bảng lương sai khiến doanh nghiệp phải trả giá bằng tiền phạt, thời gian giải trình và uy tín. Hãy chuẩn hóa hồ sơ và quy trình ngay từ hôm nay.
MentaCare – Gói Chuẩn Luật: Chủ động kiểm soát rủi ro pháp lý nhân sự
Nếu doanh nghiệp đang cần rà soát hợp đồng lao động, chính sách nhân sự, quy trình tiền lương và các hồ sơ liên quan đến BHXH, hãy tìm hiểu Gói Chuẩn Luật của MentaCare để có thêm công cụ và nguồn tài liệu hỗ trợ quá trình chuẩn hóa.
👉 Đăng ký tìm hiểu Gói Chuẩn Luật tại đây: https://mentacare.net/goi-chuan-luat
Chủ động chuẩn hóa hôm nay để giảm thiểu rủi ro ngày mai. Đừng đợi đến khi thanh tra mới phát hiện hệ thống nhân sự của doanh nghiệp đang có những khoảng trống pháp lý.